Откријте го Мариово
Меѓу двете Светски Војни

По завршувањето на Првата светска војна и одржаната Крфска конференција, на 1 декември 1918 година во Белград се прокламира создавање на нова југословенска држава под името Кралство на Србите, Хрватите и Словенците.

Вардарска Македонија влегува во составот на новата држава, под името ,,нови јужни краишта”, а потоа “Јужна Србија” составен дел на Србија. Македонскиот народ е именуван како “јужносрбијански”, се разбира, без негова волја и согласност.

 

Македонската емиграција во Швајцарија, Бугарија и други земји во Европа и Америка испраќаат меморандуми до Мировната конференција, што во 1919 година се одржува во Париз. Барањето на македонската емиграција се состои во формирање и изградување на автономна Македонија на Балканот, под заштита на големите сили. Проблемот на Македонија дошол на дневен ред на 32 Седница на Комитетот за создавање на нови држави. Италијанската делегација излегла со предлог, автономност да им се даде на Македонците во Вардарска Македонија, во границите на новосоздаденото кралство на Југославија. Меѓутоа, југословенската делегација на чело со Пашиќ, подржана од францус-ката делегација, овој предлог решително го одбива. Сите обиди на македонскиот народ да му се признае автономност на Мировната конференција пропаднале, со потпишување на Версајскиот договор од 28 јуни 1919 година, a со кој се потврдува Букурешкиот договор од 1913 година, во кој Македонија е разделена на три дела од страна на Србија, Бугарија и Грција.

Во новосоздадената држава на Кралството на СХС, Вардарска Македонија, a со тоа и Мариово влегува сосема опустошено од Балканските и Првата светска војна. Од Мариово најмногу настрадале селата кои биле во непосредна близина на фронтот што се протегал по планинските венци Козјак – Добро Поле – Соколот – Ниџе со врвот Кајмакчалан итн. како што погоре спомнавме, најмногу разурнување и уништување доживеале селата Градешница, Старавина, Будимерци, Груништа и Зовиќ. Војната оставила длабоки лузни во душата на населението од овие села. Уништен е целиот стопански живот на населението.

Промената на парите со постојаното намалување на нивната вредност се зголемува бедата кај напатеното македонско население. По Турција и турските лири, во 1912 година доаѓа српскиот динар, во 1915 доаѓа бугарскиот лев, по завршувањето на првата светска војна, односно во 1919 година динарот пак го заменува левот. При секое менување, курсот на валутната вредност се намалува за педесет проценти, од својата нормална вредност од претходната валутна ефектива. На тој начин и мариовските села се повеќе осиромашуваа. Ако, на пример, во 1913 година или таканареченото Прво српско еден човек имал 100 динари, во 1919 година тие пари вределе 20 динари.

Осиромашените градевци, по завршувањето на Првата светска војна се враќаат во своето разурнато село и веднаш почнуваат да ги обновуваат своите разурнати домови. За обновување и изградба на куќите, градежно дрво, градевци користат од блиските градешки планини, каде има доволно камење, исто така и вода од Градешка Река, која минува низ селото и им е на дофат на рацете. По завршувањето на војната, некои демобилизирани градевци веднаш се враќаат во своето родно село и се зафаќаат за работа во обновување на своите куќи и земјоделски имот. По месец – два се враќаат и оние, што се наоѓале во заробеничките логори во Франција, Германија, Бугарија и други завојувани држави. Од логорите во Франција се вратиле Димитар Босеов, Ристе Вржалков и други градевци. Од фронтот не се вратил таткото на младото момче Ристе Совин. Тој уште како нејако момче, ќе мора да работи за обновување на својот дом, да се грижи за своето семејство. Неговиот татко, иако загинал како српски војник, Кралството на СХС не водело никаква грижа за да му даде некаква помош.

Помошта во облека, обувки, прехрамбени продукти и друго, што пристигнувала од Америка, како и помошта на име репарации од Германија за настраданото македонско население, се делела без контрола. Оние што ја делеле помошта, повеќе од помошта задржуваа за себе, отколку што доделувале на настраданото население.

При донесувањето на Видовденскиот устав, на 28 јуни 1921 година (на ден Видовден) се поднесени предлози и барања за давање на покраинска самоуправа на Македонија. Искрениот политичар Марко Цемовиќ пред да се изгласа Видовденскиот устав во Уставотворното собрание на Кралството на СХС, предлага во Вардарска Македонија да се формира влада по угледот на Хрватска и Словенија, односно Македонија да стане автономна покраина на Кралството на СХС. Но, радикалите и другите великосрпски националисти не сакаат ни да слушнат за овој предлог, велејќи дека македонскиот народ е составен дел на српската нација.

18

Градевци по првата светска војна

 

Административно Вардарска Македонија е поделена на три административни области (жупани): Скопска, Битолска и Брегалничка – со седиште во Скопје, Битола и Штип. Областите се поделени на срезови (околии) и општини. Мариово е еден срез и припаѓаше во Битолската област (округ). Градешница, како едно од најголемите мариовски села, административно има општина, која е сместена во куќата на Стојко Бојковски. Претседател на Градешката општина, меѓу другите е и Стојко Бојковски. Претседателите на општините истовремено се и судии на општински суд. За сите села се поставуваат кметови, кои се избираат од селаните.

За воведување на “ред и мир” и почитување на македонскиот народ, во Вардарска Македонија се концентрирани околу 35 000 војници. граничари, четници, џандари (12.000) и други административни службеници доведени од Србија (Историја на македонскиот народ, книга III. стр. 42). И во Мариово се поставени жандармерски станици, а таква се наоѓа и во селото Старавина. Во Градешница е изградена зграда, во која се сместен финансиските службеници и инспектори.

19

Српски џандари и инспектори

 

Долж српско-грчката граница во реонот на Градешница, на пример Козјак-Добро Поле-Милетина Коса-Соколот-Ниџе се изградени погранични караули, запоседнати од граничари на Кралството на СХС. Селаните од Градешница и другите мариовски села не можеа повеќе да патуваат во Пожарско, Тресино, Баово и други села во Воденско и Караџова, за да ги посетуваат своите роднини или пак да направат некоја трговска зделка со жито, овци, кози и друга стока, како што тоа го правеле пред да се постави границата и да се раздели Македонија на три дела.

По воведувањето на Шестојануарската диктатура 1929 година, државата е преименувана во кралство Југославија, a Вардарска Македонија во Вардарска Бановина. за прв бан на Вардарска Македонија е наименуван Жика Лазиќ, дотогашен министер за внатрешни работи на Кралството на СХС.

Кралството на СХС за подјармување на македонскиот народ има донесено посебна уредба, според која за секоја побуна, реакција од поединци или групи – Македонци, жандармеријата е овластена физички да ги спречи. Таквите појави обично се категоризираат како побуна против кралот и татковината, за што следува пресуда до пет години затвор.

За прикривање на бегалци, оружје и друг воен материјал, следува пресуда до десет години затвор. На сила е и уредбата од 1913 година (Прво српско) каде жандармеријата има неограничени права, а кое значи и одземање на човечки животи. Co оваа уредба се користат и административните службеници. Мариовци, па и другиот македонски народ чувствуваат дека им се наметнува ново ропство, место турско, сега доаѓа српско, бугарско и грчко, уште полошо, асимилаторско ропство. Некои Македонци па и Мариовци почнале да жалаат за Турција, не чувствувајќи никаква слобода од Србите, Бугарите и Грците.

Далековидните градевци ги спомнуваат имињата на Гоце Делчев, Даме Груев, Ѓорче Петров, Ѓорги Сугарев, Толе Паша и други дејци и војводи од Илинденската епопеја, кои се бореа за самостојна и суверена македонска држава на Балканот. Судбината на македонскиот народ од Вардарска Македонија се крои и се кова во Белград, а без претставници на македонскиот народ. Се кршеа основните права на Македонецот. Во внатрешноста на Вардарска Македонија па и во Мариово се испраќаат полуписмени џандари и писари доведени од Србија. Минувајќи низ разни филтри, српските власти поставуваат по некоја случајност за чиновници и Македонци, но кои се декларирале како “Срби”.

Не пропуштајте

Leave a Reply

Close Menu