Откријте го Мариово

Одделни археолошки наоди укажуваат на тоа дека Мариово било населено уште во времето на Римјаните.

Во локалитетите Рожден, Мајдан, Витолиште и други месности на овој регион има остатоци од преработка на руда во римско време. Но, поинтересно е дека кон крајот на опаѓањето на Римската империја, поради честите напади на варварските племиња подигани се или се обновени утврдени крепости. Во Мариово се наоѓани при орање или копање и римски монети. Сите археолошки ископини покажуваат, дека од римско време па до денес жителите на Мариово и припаѓале на христијанската религија.

 

Словенските племиња (Брсјаци), по пробивањето на Балканскиот Полуостров во VI и VII век го населиле и просторот на Мариовската котлина, при тоа го асимилирале и претопиле староседелското население.

Проучувањата на Хан Истрабон, Д-р Ј. Хаџи – Василевиќ, Д-р. Јаким Синадиновски и други научници, укажуваат дека со населувањето на јужнословенското племе (Брсјаци) некои стари населби во Мариово исчезнале и се формирале нови населби со словенски имиња, кои се чувани до денешен ден. Имињата се однесуваат и на географските објекти како што се реки, планини, ридишта, атари крај населени места итн.

Пишаните документи укажуваат дека и во Мариово селските населби биле раштркани се состоеле од по неколку куќи, ѕидани со камен и покриени со камени плочи или слама. Но, поради разните историски и географски околности, селата почнале во разни временски периоди да се раселуваат и, заради поголема сигурност, да се групираат во поголеми населби. Повеќето мариовски села се формирале во близина на речните притоки и Црна Река, како што се Градешка Река, Белата Река, Бешишка Река, Маковска Река, Сатока и други.

Како и кога точно настанало селото Градешница, лоцирано во Старо Мариово не постојат пишани документи. Една од легендите кажува дека многу одамна (кога не се знае) на денешното место се населиле неколку семејства од соседните раштркани села – Грмаје и Лешница, при што се формира селото Градешница, и логично, од тука потекнува и името.

Населбите Грмаја, која се наоѓала во месноста „Грмадите”, и селската населба Лешница, која се наоѓала крај истоимената река, денеска не постојат.

Доколку постои веродостојност, според друга легенда, селото Градешница го населило и населението што било засолнато во тврдината Пешта, која датира од времето на Римјаните. Имено, населението се засолнало во тврдината од туѓи освојувачи, но бидејќи водата што била доведена од чешмата Брен е прекината, населението било приморано да ја напушти тврдината и да се насели во заселеното Градешница, преку кое минува Градешка Река. Други легенди за постанокот на Градешница не ни се познати.

Легенда или податоци за првите жители кои се населиле на местото каде што денеска е лоцирана Градешница, не постојат. Меѓутоа, според завладеаните земјоделски површини постари населени семејства во Градешница се сметаат: Пенукови, Дојошеви, Пушински, Мемовци, Паргови, Дамчеви, Зулумови, Сребринови, Бурназови, Мачкарови, Славеви, Чачеви, Кралеви, Марковци, Петревци, Миовци, Клапчеви, Налевци, Рушиткови, Паланзови, Чаушеви – долномаалци. Пластови, Кочови, Менџуковци, Менчеви, Бандеви – Габермаалци. Секулови, Куртови, Сунчеви, Клоштеви, Биџови (се претставува дека се населени од с. Биџово – Мегленско), Сабови, Чавдарови, Белејкови, Сиќиовци, Гулевци, Бурлиови, Мавреви, Ѓокови, Џанџурови, Мојанчеви, Бојкови, Муневи, Гркови, Ѕулкови, Гулеви, Баснарови, Босеови, шкрекови и други – горномаалци. Редоследот на постарите семејства е пишуван според мислењата и кажувањата на некои постари Градевци, од кои некои сега не се меѓу живите.

Од пишаните документи со сигурност може да се тврди дека Градешница е една од постарите селски населби во Мариово.

Низ својот развиток Градешница, како дел на Мариово, по распаѓање на Римската империја, потпаѓало под три царства:

Византиско, Бугарско, Српско. Кога Цар Самоил ја создал големата држава на Македонија, Мариово односно Градешница се нашла во нејзин состав.

Според некои историски податоци во битката што се одиграла кај реката Марица (1371 г.) војската на крал Волкашин и турската војска, учествувале и некои Мариовци. Според мислењето на други српски научници, на пример Ст. Новаковиќ (труд) „Срби и Турци у XIV и XV веку”), тврди дека во 1389 година по навлегувањето на османлиите на просторот на Македонија и Балканот, македонското христијанско население не им се спротивставувало, поради својата многу лоша состојба под власта на претходните византиски, бугарски и српски владетели.

За разлика од рамничарска Пелагонија, Тиквешијата, Воденијата, османлиите во своите освојувачки походи, населението од Мариово го пропуштиле самото на себе и му оставиле речиси полна автономија, веројатно и поради неговата не пристапност и планинско опкружување на Мариово.

Додека османлиите вршеле масовна колонизација во рамничарските предели на соседните области, тој процес на исламизација не ја зафатило Градешница и другите мариовски села, така што ова подрачје останало најчисто и најкомпактно словенско подрачје. На ова подрачје нема џамии и други белези на исламската култура и цивилизација.

Меѓутоа, според преведените и објавените пописни дефтери бр. 4, 16,73,140 и 232 од 1467/68, 1481 и 1519 година (Архив на Македонија), кога Мариово се третираше од турските власти како посебна нахија во состав на Прилепската каза, во Мариовската котлина се регистрирани 30 селски населби. Од табеларен преглед од движењето на регистрираните домаќинства, неженети и вдовци во Мариово од дефтер бр. 4 од 1467/8 година се констатира следното: Под реден број 1 во селото Бешиште се регистрирани 26 домаќинства, неженети – 3, вдовици – 3, давачки на феудалецот 1930 акчиња (ситни стари турски пари).

ТАБЕЛА

село

домаќинства

неженети

вдовици

давачки на феудалецот

акчиња

Зовиќ

12

2

нема

943

акчиња

Будимерци Г.

24

2

2

1461

акчиња

Будимерци м.

4

нема

нема

200

акчиња

Вепрчани

31

2

1

2191

акчиња

Витолишта

80

10

10

4663

акчиња

Врпско

10

1

3

823

акчиња

Галиште

4

нема

нема

125

акчиња

Гудјаково ненаселено

 

 

 

 

акчиња

Градешница и

Старавина

100

9

11

10092

 

акчиња

Груниште

6

нема

нема

275

акчиња

 

Според табеларниот преглед следуваат селата: Дуње, Жиово, Кален, Кокре, Костеново (веќе не постои), Лешница (веќе не постои), Листен (веќе не постои), Манастир, Мелница, Петалино (веќе не постои), Полчиште, Пештани (веќе не постои), Рожден, Сатока (веќе не постои), Трново (веќе не постои), Црничани (веќе не постои), Ч-р-н-ш-т-а (не постои), Чумаково (не постои).

Според дефтерот бр. 16 од 1481/2 година селото Градешница заедно со с. Старавина брои 98 домаќинства, a давачките на турскиот феудалец изнесуваат 2747 акчиња. Дефтерот бр. 73 од 1528 година покажува дека домаќинствата од Градешница и Старавина пораснале на 147, а давачките на феудалецот изнесуваат 8414 акчиња.

Дефтер бр. 149 од 1528 година домаќинствата изнесуваат во двете села 139, а давачките за феудалецот изнесуваат 7.848 акчиња. Дефтер бр. 232 од 1544/5 година покажува рапидно намалување на христијанските домаќинства во Градешница и Старавина на 44, плус неженети 7 и 2 муслимански домаќинства. Намалувањето на домаќинствата во овој период има и во сите други мариовски села.

За давачките на феудалците се земало од имотите пченица, јачмен, ‘рж, бостан, улишта, вино, потоа данок од воденици, валавници и други приходи собирани во текот на годината.

Данокот го собирале со помош на акчии, придружувани од турска коњица, која лесно се движела по планинските и ридски села, како што се Градешница, Старавина, Будимерци, Зовиќ и други мариовски села. Според турските документи се споменува некој си Синан Абдулах, под чие раководство данокот се собирал и во с. Градешница.

Според даночните дефтери од 1467/8 и во 1544/5 година Градешница, Витолишта, Црничани, Рожден и Мелница најмногу биле оптоварени со давање на натурална рента од житарици. Од пописните дефтери се констатира следното за 1467/8 година:

Градешница дала 120 товари пченица во вредност од 1920 акчиња, потоа јачмен 71 товар во вредност од 710 акчиња како натурална рента била обврзана да дава за феудалецот.

 

 

ТАБЕЛА

Витолишта100 товари пченица вредност 1600 акч. Јачмен 30 т.300 акч. Црничани   80      ” ”      ” 1280      ”     ”    40 т. 400    “

Рожден     60      ” ”      ” 1200      ”     “130т. 1380    “

Мелница     50      ” ”      ” 800      ”     ”     15 т. 150    “

ВКУПНО: 290 товари пчен. – вреднсот 4880 акч. Јачмен 215 т. 2230 акч.

Од житарична рента, селаните од споменатите села биле обврзани да даваат, покрај пченица, јачмен и граор. Старавина се третира веќе одвоено.

 

Од податоците може да се констатира дека во тоа време во Градешница имало три воденици. Нивните сопственици биле должни годишно да плаќаат по 30 акчиња данок или вкупно за трите воденици се наплатувало 90 акчиња данок. Според податоците во тоа време во Градешница биле регистрирани 38 домаќинства и годишно главата на домаќинството бил должен да плати 950 акчиња како данок. Во селото, исто така, биле регистрирани 20 лица неженети, кои годишно биле должни да плаќаат по 500 акчиња како задолжителен данок, на турски јазик наречен испинџе.

Од статистичките податоци на дефтерите како глави на домаќинствата во споменатите пописни години во Градешница се регистрирани следните лица:

Поп Димитрија, Стојо Дојчин, Богдан Пејо, Ѓуро Пејо, Велче Стојо, Петко Маниќ, Пејо Волче, Пејо Јован, Атанас Калуѓер, Пејо Ѓуро, Дојчин Ѓорго, Стојко Танко, Димитри Богдан, Илија Пејо, Велјан Миле, Драган Диниќ, Митко Драго, Димитар Петко, Атанас Јован, Петко Никола, Пејо Волче, Димитар Иве, Гордан Николе, Столе Брајан, Јован Димитрија, Стојко Димко, Велче Петко, Митко Волче, Петко Диниќ, Грујо Петко.

Пописните турски власти неженетите лица ги регистрирале и оданочувале посебно, а такви во село Градешница се спомнуваат следните селани:

Димитри Митко, Стојан Драе, Дојчин Димитри, Димитар Рајчин, Велко Ѓуро, Јован Пејо, Јован Митко, Радосалв Пејо, Рале Столе, Бојко Добре, Богдан Пејо, Пројко Димитри, Новак Мано, Петко Пејо, Пејо Цветко, Јован Пејо, Пејо Димитри, Баливер Паливер, Цветко Ѓуро и други.

Како што се гледа турските пописни власти, презимињата на селаните ги пишувале без наставки, ски, ов, како на пример Пејовски или Пејов.

За одбележување е да се спомене турските даночни власти данок од селаните наплатувале и за окосена треба, данок за направена свадба, данок за заклана свиња за Божиќ, данок за секоја овошка и друго.

Според пописните дефтери бр. 4 на страна 121 од 1467/8 година се споменува и селото Лешница, кое во тоа време постоело крај реката Лешница – притока на Бела Река, а потоа и на Црна Река во Мариовската котлина.

Од селото Лешница се споменуваат следните лица во пописот: Младен Димитри, Димитри Јован, Богдан Марко, Петко Богдан, Јован Богдан, Стојко Преслица, Пејо Стојко – како глави

на домаќинствата. Неженети – Тоде Стојко, Јован Грнчар Летко Димка.

Вкупно данок во споменатата пописна година, селото Лешница платило 577 акчиња. Според легендата (како што е напред споменато) населението од ова село се преселило на местото на денешна Градешница, а кога тоа се случило, не постојат податоци, односно, не постојат податоци кога исчезнало селото Лешница.

Според пописните дефтери на турската власт од 1568/69 година се констатира дека селаните од село Градешница имаат дадено вкупно 7021 акчиња данок 2

Bo XV и XVI век годишниот данок што требало старешината на домаќинството да го плати за феудалецот изнесувал 25 акчиња. Неженетите и вдовиците, исто така, биле должни да плаќаат годишен данок од 25 акчиња. Сиромасите плаќале годишно по 6 акчиња данок. Во втората половина на XVI и XVII век данокот што го плаќале селаните за феудалците се зголемувал на 350 акчиња. Овој данок е познат по своето име “Џизие”.

Во Градешница денеска постојат околу стотина презимиња односно прекари како што се: Пенукови, Дојошеви, Кокошови, Пушински, Комарови, Романови, Смилкови, Богојови, Ширкови, Мемови, Паргови, Дамчеви, Зулумови, Бржеви, Шумкови, Бур-назови, Бандеви, Сребринови, Дамјанови, Смилкови, Славеви, Долевачеви, Мачкарови, Смилевци, Чачеви, Кралеви, Марковци, Кочкови, Поп Најдови, Петревци, Рушиткови, Паланзови, Чаушеви, Момокови, Каревци, Веловци, Ковачите. Сите тие се долномаалци.

Во Горно Маало спаѓаат домаќинствата: Секуловци, Ѓуровци, Сунчеви, Куртовци, Самарџиовци, Клоштевци, Биџовци, Пашковци, Сабовци, Чавдаровци, Белејковци, Сиќиовци, Гулевци, Вржалковци, Босеовци (Пунини и Маџаровци), Роглеваци, Маврев-ци, Бурлиовци, Мојанчевци, Ѓоковци, Панџуровци, Муневци, Бојковци, Ѕулковци, Гуцеви, Лавурови, Крвачеви, Змејкови, Гркови, Судиови, Баснарови, Тапанџиовци и други.

 

2    Историја на македонскиот народ том VI, книга II

 

Во Габер (средно) маало спаѓаат домаќинствата: Пластови, Кочови, Репеви, Илови, Шипинкарови, Менчеви, Манџукови, Ѓезвеви и други.

Co зголемување на лицата во домаќинствата и нивното раселување во прекуокеанските, европските и градовите во Република Македонија многу млади – новоформирани домаќинства и ден-денес го носат своето вековно презиме т.е. надимок. Неколку семејства од родот Кралевци има населено во Австралија. Потоа Трпчевци, Мачкарови, исто така, се населени во Австралија.

Од родот Босеовци, Џунџуровци и други има во градот Торонто Канада. Миовци во Шведска. Многу градевци се населени во Битола, Скопје, Прилеп и други градови во Република Македонија, кои исто така, си ги зачуваа своите прадедовски прекари се до денешен ден.

Не пропуштајте

Leave a Reply

Close Menu