ТРАДИЦИОНАЛНОТО ВОСПИТУВАЊЕ НА ДЕЦАТА ВО МОРИОВО“

 

 

 

Игри и играчки

Во најраната возраст како кај сите деца се јавува спонтаната игра Како средство за оваа игра освен деловите на своето тело се користат и разни траскалца кои, пошто не можи да ги држи детето добро во своите раце, му се врзуваат за “магарицата” да бидат на дофат на рацете од детето. За траскалца обично се користат куќичките од полжави како и други предмети. Така за ова цел се користат мали лејчиња (црпчиња) на кој што се редат пари. Освен траскалцата за играње почнуваат да се користат и разни други предмети и тоа нарочно покасно. Така на пр. на детето му се дава огледало или некој друг предмет. Исто така како материјал за играње се користат камчиња, песок, кал, парчиња од герамиди, парчиња од стакло, парчиња од порцелан разнобојни крпчиња, ситни.плодови од некои растенија, стапчиња, листови од некои растенија и слично.

Но, освен со овие работи кои не се наменети директно за игра се прават и некои играчки. Така за девојчињата се прават кукли а за машките стрели, пиштоли и пушки, како и коли и санки.

Куклите за девојчињата во помалата возраст се прават од листови од блостур, а потоа од дрво a е облечена во невестинска облека направена од разни крпчиња, а некогаш и од сосема ново платно. Куклата “невеста” често ја носат девојчињата кај возрасните да ги бакнува како тоа што го прават вистинските невести.

Познати се и други игри каде се среќава персонификација и анимизам. Нарочно машките деца кога е добро времето по цел ден “ги јаваат своите коњи” (стапови) и трчаат по улиците. Понекогаш се групираат и повеќе деца со “коњи” и тогаш се здоговараат да бидат сватови и да одат по невеста, што би се сметало како ситуациона игра Во деновите кога надвор не можат да играат, за “коњи” децата ги користат столиците кој во овој крај се погодни зз тоа Столиците често се очекоруваат или пак се влечат или туркаат.

Децата групно често играат имитирајќи разни ситуации и тоа зависно од возрасноста на децата. Така се прават свадби каде има одредено “невеста” и “зет”. При тоа се употребуваат најразлични имитации за вистинските предмети. Се месат погачи од кал, шишињата со ракија можат да бидат претставени од разни стаклени парчиња или дрвца и слично. “Сватовите” накрваат од “шишињата” со ракија “ручаат” и.т.н. Често се имитираат и ситуации од верските празници како она што се работи дома на некои празници, така и ситуациите во црквата Така често ги имитираат возрасните раздавајќи булиња од кал. Неретко децата имитираат вршидба при што неколку од нив се коњи кои трчаат во круг, а едно од нив ги тера, викајќи онака како што викаат возрасните по коњите кога вршат. Исто така градат трла и колиби за овците или само аргачи, а како овци најчесто им служат желадите или кочанките од ченка

Обата пола многу често играат криенка. Таа се игра на тој начин што децата се делат на две групи: едната група замижува а другатасе крие. Откако ова последната група ќе се сокрие некои од членовите на таа група ќе “кукнат” а оние од првата група што мижеле ќе се опулат и ќе почнат да ги бараат скриените според тоа од каде дошол звукот. При тоа доволно е само да бидат видени членовите од скриената група за да се изврши замена т.е. оние што се криеја ќе мижат а тие што мижеа ќе се кријат. Слична е играта каде што машките деца играат ловци и диви свињи.

Женските деца често прават “бебе” од разни предмети кои ги завиткуваат во партали и при тоа имитираат некои ситуации при негувањето на малечките деца, како што е нишање на раце, успивање и сл. Кога ги нишаат своите “бебиња” често им велат “нан, нан”, па потоа можно е бебето да го остават да бебето “спие”. Према забележувањата жените од овој крај често девојчињата разговараат со “бебето” при што го прашуваат да не му студи или да не е болно и сл. Машките деца имитираат и други полесни работи освен вршењето кое беше опишано. Така тие имитираат орање, правење на градина и сл . што веќе се меша во конструктивните игри.

Конструктивните игри спомнавме дека ги има. Така децата редат герамиди една на друга па потоа ставаат дрвца. Се разбира во прво време тоа редење нема некоја смисла , но покасно редењето добива некоја цел: се прави куќа, колиба или сл, Од песокта децата прават мисуриња со помош на вода. Исто така во песокта прават тунели и сл.

За девојчињата речено е дека си играат со кукли. Во прво време куклите им ги прават мајките, а потоа почнуваат и самите да си прават или делимично да ја направат а мајката да ја доправи.

Како материјал за играње на девојчињата, покрај разните листови и крпчиња им служат и разнобојни конци како и каделчиња во бои. Иако машките деца играат со кал, таа им е омилена на девојчињата за месење булиња и сл. како што е порано речено, зашто се знае дека месењето е “женска работа”. За машките пак главно средство за моделовање е умелот и дрвото. Машките деца уште малечки бараат од порано опишаните ножиња и почнуваат да делкаат. Од умелот покушаваат да прават разни предмети. Најчесто прават колца или издлабуваат некакви чинии. Од дрвото исто така прават разни предмети но најчесто од дрво прават кленѕи и пискала (свирчиња). На помалите деца во оваа работа им помагаат возрасните. Co кленѕата се прави и стапче за потоа да се игра натпреварувачката игра “кленѕа”. Играчката кленѕа ја прават машките деца или возрасните а играта “кленѕа” ја играат и машките и девојчињата но многу почесто машките. Исто така од дрво направените пискала (свирчиња) многу почесто ги користат машките зашто ако свиреле девојчињата не им се вапцувало аловото. Пискалата се прават од танки гранчиња од оние дрва коишто имаат многу сок како што е врбата. Од поголеми гранки прават “тутулејки” (труби) тоа на тој начин што спирално изрежаната корупка се одделува од гранката и се навиткува во вид на труба каде што како писка се користе исто така од танко гранче извадено корупче.

Спомнато е дека машките деца употребуваат пиштоли и пушки за играње. Пиштолите се направени од малечко штиче на кое се става и гума која се затегнува со самиот “куршум” кој на едниот крај е вдлабен и со таа вдлабнатина се закачува за задниот дел од пиштолот ако пред тоа ке ја зафате и оптегне гумата. Куршумот се потурнува со задниот прст, обично со палецот и од како ќе се отпуште гумата го исфрлува напред. Пушката се праве од подолга штица и се дава приближна форма на вистинска пушка. Напред е дупката а на таа дупка се става обрачот, кој се прави обично од младо (еласти дрво), а откако ќе се ставе на пушката за двата краишта му се врзува тел кој ќе биде затегнуван и закачуван со нарочна петчашка а потоа се става куршумот одозгора на цевката од пушката Co откачувањето на петлашката се испушта делот и го исфрлува куршумот. Пушката како и пиштолот не е постојана играчка ами се појавува од време на време, а и тогаш пушката ја немаат сите деца, зашто прилично тешка е за правење, па секој родител како и децата не се зафаќа за таа работа. Машките деца исто така прават “врчалки” и си играат со истите. Има два вида врчалки. Едната е мала наострена на двата краја, а на средината има две дупчиња низ кои се пикнува конецот кој со замавнување се осучува и при осучувањето и повторното осучување кое се постигнува со тегнење “врчалката” се врти и дава звук. Другата врчалка не е остра на краиштата и има само една дупка на едниот крај. Се врзува со долг конец и се врти со едната рака, обично при вртењето се чукнува од земјата при првото завртување за да почне да трепери, a со тоа да дава звук.

Има повеќе натпреварувачки игри a се играат на разни начини и се употребуваат различни средства. Така со ситни камчиња се игра “титара”. Ја играат обично двајца . На земјата има истурени камчиња од кој едниот заграбува со едната рака, а потоа со мижење ги фрла нагоре и ги дочекува со спротивната страна на дланката, а потоа пак ги фрла нагоре и ги фаќа повторно во дланката. Истото тоа го праве и другото дете.

Исто така со камчиња но нешто поголеми се игра играта “петкамен”. Навистина се тие пет камења. Едно камче се фрла и фаќа од како другите камчиња се фаќаат од земјата или се потурнуваат на одреден начин, било сите камчиња заедно или едно по едно.

Играта кленца што порано е спомната се игра на тој начин што стапчето се положува преку едно дупче кое е нарочно за таа цел ископано, а едното дете кленцата ја фрла за да го погоди старчето или барем клендата да влезе во дупчето. Ако во тоа се успее тогаш фрла другото дете, ако не погоди, се зема стапчето и се удира по кленцата три пати при што се внимава таа да биде што подалеку отерана од дупчето, зашто потоа со стапчето се мери растојанието до каде скокнала кленцата. Десет стапчиња прават една “крија”, а останатите стапови до десет може да “изгорат”, ако при наредното фрлање биде погодено стапчето, а во противно , се вбројуваат во растојанието кое ќе биде направено од кленцата при наредното удирање од три пати. При ова игра се настојува секој да има помалку “крии”, а оној којшто на крајот ќе биде со повеќе “крии” ке биде победен.

Позната е играта “стојна” при што едно дете држи запетлан ремен на којшто се наоѓаат останатите деца кои сакаат да играат, a организаторот на играта замислува некој збор и го кажува почетниот глас. Останатите деца “годат” кој е тој збор со одредениот почетен глас. Оној што ќе го погоди зборот, го зема ременот и почнува да трча по другите деца кои се разбегуваат. Ако некого стигне од оние што бегаат ќе го удре со ременот . Ги брка се додека организаторот на играта т.е. оној кој го замислил зборот (тој останува на местото) не викна “стојна” при што оние што бегаат сега се стрчуваат кон оној што ги бркаше и ако успеат да го стигнат му го земаат ременот и со истиот го маваат, а тој пак штом ќе го чуе зборот “стојна” веднаш се стрчува кбн организаторот на играта и му го предава ременот.

Машките играат и некој вид гимнастички игри, ако може така да се рече. Таква е на пример”прескакулицата”. Прескакулица играат поголемите деца, па дури и возрасните. Наведнати се редат еден покрај друг, а од едниот крај почнуваат да се прерипуваат. Штом не ќе ги прерипа сите се наведнува да го прерипуваат него другите. Исто така се игра “долга магарица”. Во оваа игра учествуваат две групи од тројца или четворица играчи. Едната група “сечи” (наведнати еден зад друг) a напред има зобник, еден “неутрален” член кој е седнат и го придржува првиот член од оние што “сечат”, а членовите од другата група рипаат еден по еден врз “магарицата” при што се внимава сите да рипнат, a при тоа да не се допираат до земјата со нозете и да не се поместуваат од положбата во која дошле при рипањето. Така седат додека “зобникот” или некој друг (судија) не изброе до единаесет, а потоа пак се повторува истото ако не се “омрсат” (грешат), а во противно групите си ги менуваат улогите.

Машките деца нарочно оние што одат да ја чуваат стоката играат игри со стапови. Таква е играта “ложина”. При оваа игра играчите наседнуваат на некое рамно место и ги “куцаат” своите стапови или прачки. Оној на кого прачката ќе остане најназад, ќе ја положи својата прачка, а другите ќе “куцаат” со своите прачки при што се внимава да биде удрена положената прачка, зашто во противно испаѓа од играта. Од како ќе “искуцаат” сите положената прачка се поместува до местото каде што пошла најоддалечената прачка, но се разбира која удрила во положената прачка. Така прачката се поместува додека не испаднат сите од играта по опишаниот начин. Потоа оној што ја поместуваше прачката ги зема сите прачки и ги откуцува при што внимава барем со една да удри по положената прачка, при што тој се “отсадува”, а почнува да ја положува својата прачка оној со чија прачка последно се “отцадил” преходниот положувач. Ако не се “отцади” со ниедна прачка тој пак продолжува да ја положува својата прачка, ако тоа е на крајот на играта т.е. ако повеќе не се игра оној што не ќе се “отцади” ќе биде исмејуван со тоа што ќе му се вика “неотцадено цадило”.

Исто така игра со стапови што најчесто ја играат овчарчињата е играта “грр чии стап”. Се игра на тој начин што се земаат стаповите од сите овчарчиња а еден легнува ничкум, додека друг ги зема стаповите, еден по еден и го допира на грбот оној што е легнат кој треба да каже чиј е тој стап што кого го допираат. Се додека не го погоди чиј е стапот го допираат до грбот и му викаат “грр чии стап”. Штом ќе го погоди едниот стап му се дава да го стави до него а земаат друг стап и така по ред. Штом ќе погоди чиј е и последниот стап тие што стојат до него се разбегуваат а тој веднаш зема од стаповите и фрла за да удри некого. Оној што ќе биде удрен ќе леже, а ако не биде удрен никој пак ќе леже истиот.

Машките деца често си играат и со разни предмети кои се тркалкаат. Така земаат разни обрачиња и со нарочно свиткан јак тел ги тркалаат по улиците при што се слуша и карактеристичен звук од металните обрачи. Кога се помали, на машките деца им се прават двоколки кои освен оската со двете колца имаат во средина и стапче за туркање на колата. На повозрасните деца им се прават коли со две оски поврзани со штица за седење. Предната оска е подвижна за “управување”. Co овие коли во топлите денови децата се “лозаат” по збрднините (стрмнините). Во зимските денови децата се лизгаат. Оние што се дома се лизгаат по стрмнините на улиците, стоејќи или со санки, а оние што се со стоката се лизгаат со стапови по погодни стрмнини. Стаповите составени меѓу нозете на кои клечејќи се опираат. Снегот на децата често им служи и за моделирање. Така често прават големи котури со тркалкање на малку снег, а прават и “снешко”, се разбира кога снегот е погоден.

И женските деца играат натпреварувачки или други игри освен оние што се досега опишани. Така повозрасните девојчиња многу ја играат играта “куцка”. Таа игра се игра на една нога со скокање на една нога при што се тера со едната нога плоче кое пред тоа се фрла во одредени правоаголници нацртани на земјата. Обично има шест правоаголници. Се внимава при фрлањето на плочето тоа да не падне на линијата што важи и при истерувањето на истото од правоаголниците. Исто така се внимава при скокањето да не биде нагазена линијата. Ако тоа се случи почнува да игра другото девојче.

Женските деца, повеќе од колку машките, ја играат и играта “циу пиле”. При оваа игра “квачката” е напред, а останатите девојчиња-“пилиња” се f^ateHH едно за друго преку половина. Доаѓа “лисицата” и бара од “квачката” едно пиле, пошто оваа не дава, лисицата почнува сама да фаќа од пилињата но мора да го фати последното, така со ред ги зема сите пилиња.

Девојчињата играат и игри при што се пее како што е на играта “ала суси тана”.

Има и други игра кои се играат, но ги спомнав и делимично опишав само оние кои најчесто се играат. При тоа не е запазена некоја строга систематизација ниту за играчките ниту за игрите. Некои игри што се опишани можеби подобро би било да се наречат спортови како што се на пр. некои од игрите кој јас ги вбројувам во групата натпреварувачки игри.

Во врска со игрите важно е да се каже и тоа дека децата во овој крај уште мали се заангажирани да работат така што тие играат како што е речено, чувајќи ја стоката или користејќи го слободното време кое е мало.

Учестоо иа децата во работа. – Речено е порано дека децата уште мали почнуваат да помагаат во работата на своите родители. Така девојчињата се навикнуваат да метат уште мали. Тие се учат да работат и други женски работи. Така околу шестата година почнуваат да се учат да плетат чорапи. Плетењето на чорапи им е главната работа додека не почнат да везат. Везењето е прилично деликатна работа и има девојчиња кои кога ќе одрастат не ќе научат да везат. Везењето почнуваат да го учат околу тринаесетата година. Влачењето и ткаењето го учат нешто покасно односно околу петнаесеттата или шеснаесеттата година.

Девојчињата прв пат замесуваат леб во седмата или деветата година, а редовно месат кога ќе поодрастат што зависи од присутноста на другите женски членови во фамилијата. Така ако таткото е вдовец, женското дете уште мало почнува да ги работи сите женски работи.

Машките деца уште од мали т.е. уште од шестата година почнуваат да помагаат при чувањето на стоката, така да колку се повозрасни толку повеќе се осамосталуваат во таа работа. Прва самостојна работа што почнуваат машките деца да ја работат, а која задава физички напор, е берењето на дрва. Така околу деветата година детето почнува да оди на дрва Обично се собираат повеќе деца, некои поголеми некои помали и заедно одат по дрва во планината

Покасно т.е. околу тринаесеттата година децата почнуваат и да ораат.

Работите коишто ги работат двата пола како што се жнеењето и копањето, децата почнуваат да ги работат околу осмата година. Девојчињата во тоа време задолжително почнуваат да жнеат, а машките можно е да не се научат во раните години да жнеат ако чуваат стока Поради тоа обично машките почнуваат покасно да жнеат. Ист е случајот и со копањето зашто повеќе оваа работа им припаѓа на женскиот пол. Тоа значи дека женските деца како и возрасните жени повеќе се заангажирани во оваа работа, зашто машките ги бркаат оние работи коишто женските не можат да ги обавуваат. Така на пр. орањето, берењето на дрвата и чувањето на стока е исклучиво машка работа во овој крај. Косењето е исто така работа којашто ја обавуваат само машките, а младите се научуваат да косат дури по осумнаесетата година, што не важи за сите зашто има машки коишто воопшто не можат да косат.

  • - - - 
Прочитајте повеќе: Туристички атракции во Мариово...
  • - - -